Doorbreek groepsdenken en tunnelvisie
Een h***r op ieder kantoor en in iedere vergaderruimte
Niet vanwege de afbeelding, maar vanwege de boodschap
Een besluit kan volgens alle regels tot stand zijn gekomen en toch verkeerd uitpakken.
Procedures kunnen zijn gevolgd. Deskundigen kunnen zijn geraadpleegd. Iedereen kan vanuit zijn eigen functie zorgvuldig hebben gehandeld. Toch biedt dat geen garantie dat een groep gezamenlijk tot de beste beslissing komt.
Een van de risico's is groepsdenken: mensen beïnvloeden elkaar, passen zich aan elkaar aan en kunnen daardoor steeds meer vanuit dezelfde aannames naar een probleem gaan kijken.
Dat gebeurt overal waar mensen langdurig samenwerken.
Dus ook binnen het openbaar bestuur.
Groepsdenken is menselijk
Mensen willen van nature bij een groep horen. We zoeken samenwerking, waardering en bevestiging en vermijden liever onnodige conflicten.
Dat is op zichzelf niet verkeerd. Een gemeentebestuur kan niet functioneren zonder samenwerking en compromissen.
Maar dezelfde menselijke eigenschappen kunnen er ook voor zorgen dat afwijkende meningen steeds minder gemakkelijk worden uitgesproken.
Wie voortdurend degene is die kritische vragen stelt, loopt het risico als lastig te worden ervaren. Wie afhankelijk is van collega's, leidinggevenden of politieke samenwerking kan terughoudender worden om tegen de meerderheid in te gaan.
Soms gebeurt dat bewust. Veel vaker gebeurt het ongemerkt.
Juist daarom is het belangrijk om binnen het bestuur actief ruimte te houden voor afwijkende meningen en kritische vragen.
Wanneer samenwerking groepsdenken wordt
Een compromis sluiten is geen teken van zwakte. Naar goede argumenten luisteren en van mening veranderen evenmin.
Dat hoort juist bij gezonde democratische besluitvorming.
Het wordt problematisch wanneer iemand niet van standpunt verandert vanwege betere argumenten, maar omdat het steeds moeilijker wordt om als enige een afwijkende positie in te nemen.
Wanneer iedereen om je heen dezelfde overtuiging heeft, dezelfde argumenten gebruikt en vanuit dezelfde aannames redeneert, kan een afwijkende gedachte langzaam verdwijnen.
Zo kan binnen een organisatie een werkelijkheid ontstaan waarin een besluit voor iedereen aan tafel volkomen logisch lijkt, terwijl mensen buiten die groep heel andere problemen of risico's zien.
Zo kan het meegaan met de groep uiteindelijk leiden tot groepsdenken en tunnelvisie.
Tegenspraak is onderdeel van goed bestuur
Een gezonde bestuurscultuur heeft daarom mensen nodig die vragen durven stellen.
Ook wanneer die vragen ongemakkelijk zijn.
Een ambtenaar moet kunnen zeggen dat hij risico's ziet in een plan waaraan collega's maanden hebben gewerkt.
Een raadslid moet een afwijkend standpunt kunnen innemen, ook wanneer zijn eigen fractie daar anders over denkt.
Een wethouder moet kunnen erkennen dat nieuwe informatie aanleiding geeft om een eerdere keuze opnieuw te bekijken.
En een medewerker moet een leidinggevende kunnen tegenspreken zonder bang te hoeven zijn voor zijn positie of carrière.
Tegenspraak is geen bedreiging voor goed bestuur. Het is juist de bescherming ervan.
De ongemakkelijke vraag moet gesteld kunnen worden
Bij belangrijke besluiten zouden we daarom niet alleen moeten vragen:
Waarom denken we dat dit de juiste keuze is?
Maar ook:
Wat als we het mis hebben?
Welke aannames hebben we gedaan?
Welke informatie past misschien niet bij onze conclusie?
Wie ontbreekt er aan tafel?
Welke tegenargumenten hebben we nog onvoldoende onderzocht?
En zou iemand binnen deze groep het daadwerkelijk durven zeggen wanneer hij of zij denkt dat iedereen de verkeerde kant op gaat?
Juist die vragen kunnen voorkomen dat een organisatie steeds verder in één denkrichting terechtkomt.
Sociale veiligheid betekent ook veilig kunnen tegenspreken
Voor Dorp voor Dorp gaat een sociaal veilige werkomgeving daarom niet alleen over respectvolle omgang met elkaar.
Het betekent ook dat er ruimte moet zijn voor inhoudelijke afwijking.
Mensen moeten kritische vragen kunnen stellen, twijfels kunnen uitspreken en bestaande opvattingen ter discussie kunnen stellen zonder dat zij daardoor persoonlijk worden buitengesloten of professioneel worden benadeeld.
Dat vraagt ook iets van degene die kritiek ontvangt.
Niet iedere criticus heeft gelijk. Maar een afwijkend geluid verdient wel de ruimte om inhoudelijk te worden beoordeeld.
Kritiek moet worden beantwoord met argumenten, niet met uitsluiting.
En die h***r?
Daarmee komen we bij de opvallende titel van dit partijpunt.
De afbeelding die daarbij hoort is bewust gekozen om iets heel eenvoudigs zichtbaar te maken:
mensen kunnen naar hetzelfde kijken en toch iets totaal anders zien.
De vraag is vervolgens niet alleen wat jij ziet.
De interessantere vraag is:
Durf jij het ook te zeggen wanneer iedereen om je heen iets anders ziet?
Dat is precies waar dit partijpunt over gaat.
Niet over de afbeelding zelf, maar over het vermogen om zelfstandig te blijven kijken en denken wanneer een groep al tot een conclusie lijkt te zijn gekomen.
Een zichtbare herinnering
Daarom stelt Dorp voor Dorp voor om deze afbeelding een plaats te geven op kantoren en in vergaderruimten van het gemeentehuis.
Niet als decoratie en zeker niet vanwege de afbeelding op zichzelf.
Maar als herinnering aan het belang van onafhankelijk denken en tegenspraak.
Een herinnering om af en toe bewust stil te staan bij de vraag:
Zien wij dit allemaal werkelijk hetzelfde, of zijn we elkaar gaan volgen?
Zo wordt een opvallende afbeelding een symbool voor een serieuze bestuurskundige opdracht: voorkom groepsdenken, organiseer tegenspraak en blijf kritisch op de eigen overtuigingen.
Daarom wil Dorp voor Dorp:
- groepsdenken en tunnelvisie binnen de gemeentelijke organisatie en het bestuur actief bespreekbaar maken;
- tegenspraak erkennen als essentieel onderdeel van goede besluitvorming;
- een cultuur waarin ambtenaren, bestuurders en volksvertegenwoordigers afwijkende inzichten veilig kunnen uitspreken;
- bij belangrijke besluiten bewust aandacht besteden aan tegenargumenten, aannames en mogelijke blinde vlekken;
- voorkomen dat politieke samenwerking verandert in conformisme;
- kritiek inhoudelijk beoordelen, ook wanneer die kritiek ongemakkelijk is;
- ruimte houden om op een eerder standpunt terug te komen wanneer nieuwe argumenten of informatie daartoe aanleiding geven;
- de afbeelding gebruiken als zichtbare herinnering aan onafhankelijk denken en het voorkomen van tunnelvisie.
Ruimte voor tegenspraak maakt bestuur sterker
Goed bestuur ontstaat niet wanneer iedereen hetzelfde denkt, maar wanneer verschillende inzichten veilig kunnen worden uitgesproken en serieus worden onderzocht.